زنگ فارسی

لینک بالا برای دوستانی هست که وبلاگ دارن و می‌خوان مطالب رو دنبال کنن.

آخرین نظرات

واژه‌گزینی - ۷

جمعه, ۳۱ فروردين ۱۳۹۷، ۰۷:۲۹ ق.ظ

زمان پخش: ۱۶ دی ۹۶

مهمان برنامه: دکتر محمود ظریف

لینک دانلود فایل صوتی برنامه با فرمت ogg یازده دقیقه، چهار مگابایت

لینک دانلود ویدئوی برنامه (۱۱ دقیقه، ۱۸ مگابایت)

لینک دانلود از کانال تلگرام



این برنامه یه کم تخصصی‌تر از برنامه‌های قبل هست و راجع به واژه‌های تخصصی مثل واریانس و آکسون که در زبان فارسی امروزی براشون معادل پیدا نکردیم صحبت میشه. اگه در زبان فارسی نو نتونیم برای کلمات تخصصی معادل فارسی پیدا کنیم و از بقیۀ گویش‌ها هم نتونیم کمک بگیریم، می‌ریم سراغ فارسی باستانی. همون طور که زبان انگلیسی هم از لاتین کلمه قرض گرفته، ما هم از زبان‌های قدیمی‌ترمون کمک می‌گیریم.

* * *

مجری: در برنامه‌های گذشته من یادم هست در خصوص واژه‌گزینی و استفاده از گویش‌ها و زبان‌های فارسی صحبت می‌کردیم. فکر می‌کنم امروز بخواهیم اشاره کنیم به گویش‌های باستانی که به‌نوعی در طول زمان بخشی از آن منتقل شده است و حتی واژگانی هم که انتخاب می‌کنیم گاهی اوقات آدم را به یاد کلمه‌ها و واژگان قدیمی و باستانی می‌اندازد.

دکتر ظریف: همان طور که فرمودید در برنامه‌های قبلی ما در مورد استفاده از منابع واژه‌ها برای زبان فارسی صحبت کردیم. یک بار در مورد خود زبان فارسی که واژه‌ها را بسازیم، یک بار در مورد گویش‌ها و زبان‌ها و لهجه‌های زنده صحبت کردیم، امروز در واقع از منبع سومی می‌خواهیم نام ببریم و آن گویش‌ها و زبان‌های باستانی ایرانی است. مستحضرید که زبان فارسی در طول تاریخ تغییرات بسیار زیادی کرده است و این زبان به این صورت در همۀ ادوار نبوده است. ما در برنامه‌های گذشته دیدیم که زبان فارسی سه دورۀ عمده داشته است: فارسی باستان، فارسی میانه و فارسی جدید که این فارسی‌ای است که ما داریم با آن صحبت می‌کنیم. گاهی اوقات ما با واژه‌هایی از زبان‌های فرنگی مواجه می‌شویم که به روش‌های دیگر نمی‌توانیم برایشان معادل درست کنیم. یعنی نه با زبان فارسی امروز برایشان معادل خوب و درخوری داریم، نه در گویش‌ها و لهجه‌های زنده می‌توانیم برای آن‌ها معادل‌های خوبی پیدا کنیم.

مجری: این‌ها به‌نوعی واژگان وارداتی هستند.

دکتر ظریف: بله؛ مستحضرید که در زبان انگلیسی هم مثل همۀ زبان‌ها کلماتی که می‌سازند گاهی اوقات ریشه‌ها یا واژه‌هایی که می‌گیرند از زبان‌های لاتین یا یونانی است. ما برای اینکه بتوانیم آن واژه‌ها را به فارسی منتقل کنیم در واقع دو راهکار عمده داریم در هنگام استفاده از زبان‌های باستانی. یکی این است که کل واژه را از زبان‌های باستانی قرض بگیریم، و دیگری این است که بخشی از یک واژۀ باستانی را قرض بگیریم. یعنی در واقع پسوند یا پیشوندهایی را قرض بگیریم و به زبان فارسی امروز منتقل کنیم؛ که هر دوی این‌ها را با مثال‌هایی بیشتر توضیح می‌دهم. 

مجری: بله؛ مصداقی که باشد بیشتر مورد توجه بینندگان عزیز قرار می‌گیرد.

دکتر ظریف: بعضی وقت‌ها با واژه‌هایی که برخورد می‌کنیم، در زبان فارسی همان طور که عرض کردم معادل ندارند. مثال خیلی معروف این شاید variation باشد. variation یا صورت‌های دیگری از این کلمات که در زبان فارسی و در علومی مثل آمار وارد شده‌اند «واریانس» است. ما برای variation هیچ معادل فارسی نداشتیم. در گویش‌ها هم چیزی پیدا نکردیم. رفتیم و دیدیم در گویش‌های قدیمی و زبان قدیمی ایران صورت دیگری از گردیدن، یعنی تغییر حال پیدا کردن، متحول شدن، گشتن، «وردیدن» است؛ که معادلی نزدیک به معنای variation است. ما این وردیدن باستانی (قدیمی) را زنده کردیم و در واقع یک کلمۀ جدید با آن درست کردیم: وردش. وردش یعنی دگرگونی، گونه‌به‌گون شدن؛ و این را در زبان علمی مقابل variation استفاده کردیم. آن وقت با استفاده از این کلمۀ بازسازی شده آمدیم و کلمات دیگری ساختیم. برای «واریانس»، «وردایی» را ساختیم و خانواده‌های این واژه را به‌طور کامل این کلمۀ باستانی پوشش داد. یک مثال دیگر اگر بخواهم بزنم، در حوزۀ علوم زیستی (زیست‌شناسی)، یک واژه‌ای از زبان انگلیسی وارد زبان فارسی شد. کسانی که با زیست‌شناسی آشنا هستند این واژه برایشان خیلی آشناست. آکسون. آکسون در واقع یک سلول عصبی است که شکل استوانه‌ای دارد و تکانۀ عصبی را از یک جا به یک جای دیگر منتقل می‌کند. ما نه در زبان فارسی و نه در گویش‌های فارسی و لهجه‌های فارسی معادل خوبی برای این نداشتیم. اما در صورت‌های قدیمی، برای این کلمه، کلمه‌ای پیدا کردیم که این کلمه خودش معنای محور را می‌دهد. این کلمه «آسه» است. ما این کلمۀ «آسه» را آوردیم و در زبان فارسی امروز معادل «آکسون» قرار دادیم. «آسه» در واقع با «اکسس» انگلیسی که معنای محور دارد هم‌ریشه است و دقیقاً می‌تواند معنای آکسون را در زبان فارسی منتقل کند.

مجری: بعضی از این واژگان قدیمی و باستانی، اگر نگاهی به گذشته بخواهیم بکنیم بیشتر مربوط به چه دوره‌هایی است؟ دورۀ ساسانی؟ دورۀ هخامنشی؟ قبل از ورود اسلام؟

دکتر ظریف: ما زبان فارسی را به سه قسمت عمده تقسیم می‌کنیم. تا دورۀ هخامنشیان را فارسی باستان می‌گوییم. از آغاز اشکانیان تا ظهور اسلام را فارسی میانه می‌گوییم و از ظهور اسلام به این طرف را فارسی جدید می‌گوییم که خودش چند مرحله دارد که همکاران من در گروه زبان‌های باستانی و گویش‌شناسی تخصص بیشتری دارند در زبان‌های باستانی و تاریخ آن‌ها. ولی به همین بسنده کنیم که این سه دورۀ هخامنشیان، اشکانیان، اسلام و بعد از اسلام سه دورۀ بزرگ زبان فارسی هستند.

مجری: بعضی از واژگان هستند که احساس می‌کنم برگرفته از واژگان و کلمات باستانی باشند؛ مثل «پاتک»، مثل «تراکنش»، که مورد اقبال جامعه هم قرار گرفته‌اند. واژۀ پاتک را مردم بارها و بارها در حوزۀ دفاع مقدس شنیده‌اند؛ مثل پاتک دشمن را دفع کردند، یا تراکنش را این روزها در حوزۀ مالی، مانند تراکنش مالی. در این زمینه هم مایلید توضیح دهید؟

دکتر ظریف: بله حتماً. به مرحلۀ خیلی خوبی اشاره کردید. من عرض کردم ما از زبان‌های باستانی به دو صورت قرض می‌گیریم. یکی کل واژه است. یعنی یک واژه را به همان صورت می‌گیریم و با یک معنای نزدیک به معنای قدیمی زنده‌اش می‌کنیم. اما این کار خطراتی هم دارد. خطراتش این است که این کلمه‌ای که ما می‌گیریم اگر خیلی عجیب و غریب باشد، برای شنونده فرقی با واژۀ بیگانه نمی‌کند. پس ما باید یک دقتی بکنیم که کلماتی که می‌گیریم برای مردم خیلی نامأنوس نباشد. اما کار دیگر خوب‌تری که می‌توانیم بکنیم این است که گاهی اوقات ما پسوند و پیشوند در زبان فارسی کم داریم و می‌خواهیم یک پسوند یا پیشوند زبان انگلیسی را ترجمه کنیم. می‌گردیم ببینیم آیا در زبان فارسی قدیم، فارسی باستان یا فارسی میانه پسوند و پیشوندهایی مثل آن‌ها هستند؟ مثل‌هایی که شما زدید دو تا از بهترین مثال‌های این حوزه هستند. مثلاً تراکنش یا پاتک را اگر عرض کنم، «ترا»، «پاد»، «پا» یا «پد» معادل ضد هستند و صورت باستانی هستند. ما وقتی که می‌خواهیم کلمۀ جدیدی درست کنیم، از این‌ها استفاده می‌کنیم. پاتک کلمه‌ای است که در معنای ضدحمله ساخته شده است. مثال‌های دیگری اگر بخواهم با «پا» بزنم، «پاسخ» را اگر در نظر بگیرید، دو بخش دارد: «پا» و «سخ». «پا» یعنی متضاد و «سخ» صورت کوتاه شدۀ سخن است. پاسخ در واقع یعنی جواب، یعنی پادِ سخن و آنچه در جواب سخن گفته می‌شود. مثال‌های دیگر، پادکنش و پادزهر (ضدزهر) است. مورد دیگری که فرمودید (تراکنش)؛ تراکنش یعنی از یک سو به یک سوی دیگر رفتن و این کنشی است که در بانک یا در عملیات بانکی حساب شما انجام می‌شود.

۹۷/۰۱/۳۱

نظرات  (۳)

۳۱ فروردين ۹۷ ، ۱۰:۱۷ سید رمضان حسینی
این واژه‌های جایگزینی که به لحظ آوایی شبیه واژهٔ بیگانه‌شون هستن (مثل وردش) همیشه برام جذاب بودن و بیشتر از باقی کلمات سعی می‌کردم ازشون استفاده کنم :-) یه جورایی مهارت فرهنگستان رو می‌رسونن که تونسته هم معنی رو برسونه و هم شکل آوایی رو حفظ کنه.
پاسخ:
مثال دیگه‌ای که برای این مورد به ذهنم می‌رسه تنش هست برای Tension، یا مثلاً چالش برای چلنج
این شباهت آوایی مقبولیت و پذیرش واژه رو بالا می‌بره؛ ولی خب ممکنه دقیقاً اون معنی رو نرسونه. باید تصمیم بگیریم که خوش‌آهنگی و شباهت آوایی مهمه یا معنی دقیقش
+هر جوری بالا و پایین می کنم ربط آسه را با آکسون متوجه نمیشم. آدم بیشتر یاد آسیاب میفته تا رشته عصبی.

+پادکنش دیگه چیه؟ کنش و واکنش میگن دیگه.

+ وردایی واژه قشنگیه جون میده باهاش بقیه را اذیت کنی مخصوصا اگر طرف دانشجو آمار باشه :دی بیشتر به یه جور نسبت خانوادگی میخوره تا یه معیار آماری.
پاسخ:
حالا خوبه شما یاد آسیاب می‌افتی؛ ذهن منحرف من یاد آس ورق می‌افته :)))
توی زبان علم این پیشوندها و پسوندها حتی اگه ظاهراً هم‌معنی باشن یه ذره معنی واژه رو تغییر میدن. مثلِ بازگشت و برگشت که ظاهراً شبیهن و در زبان علم یه همچین شباهت‌هایی هم‌معنی بودن رو نشون نمیده.
حالا این واکنش و پادکنش ظاهراً شبیهن، ولی پاد و مشتقاتش بیشتر تو علوم نظامی و پزشکی کاربرد داره و معنیش یه کم با واکنش متفاوته
مثلا:
antagonist توی پزشکی رو بهش میگن پادکنش. 
1. دارویی که اثر مخالف با داروی دیگر داشته باشد
2. عضله‌‏ای که تأثیر حرکتی عضلۀ دیگر را خنثی کند
در علوم نظامی هم closed-loop infrared countermeasures یا CLIRCM میشه سامانۀ پادکنش فروسرخ حلقه‌بسته. نوعی سامانۀ پادکنش فروسرخ که در آن با بهره‌گیری از لیزر پرقدرت، موشک‌های فروسرخ نزدیک‌شونده را کور می‌کنند.
در حالی که واکنش بیشتر تو روان‌شناسی و شیمی در مقابل reaction به‌کار میره
نکته ی خوبی آقای حسینی در کامنت ها اشاره فرمودن، واژگان جدید هم از لحاظ آوایی شبیه واژه های بیگانه هستن.جالب بود. و خسته نباشید میگویم به فرهنگستان. مثل نوشته ی قبل چلنج و چالش.
کلمه ی تک آیا  با اتک انگلیسی هم ریشه  نیست ؟
وردایی: تبلیغ نشه ولی یاد سرکه ی وردا افتادم ، نکنه این هم به معنای گردیدن است.
در حال حاضر منابع فارسی باستان ما چه چیزهایی هستند؟ 
سپاس :)
پاسخ:
الان یه مقاله پیدا کردم راجع به همین موضوع. هنوز نخوندم خودم. عنوانش واژه‌گزینی و ملاحظات آواییه

زبان فارسی و انگلیسی از یک خانواده‌ی زبانی هستن و مادر مشترکی دارن. بعید نیست کلمات مشابهی در دو زبان باشه. جلسات بعد (دکتر طامه) راجع به این موضوع صحبت می‌شه. 
در زبان فارسی دو تا معنی برای تک داریم. یکی تک و تنهاست و یه معنیِ قدیمی هم برای تک داریم که دویدن هست. فکر نمی‌کنم با اتک از یک ریشه باشه. اتکِ انگلیسی حمله و تعرض معنی میده.

من وردا رو می‌شنوم یاد یه کافی‌شاپ به همین اسم حوالی انقلاب می‌افتم. نمی‌دونم هنوز هم هست یا نه. یه بار از صاحبش پرسیدم اسم اینجا چه معنی‌ای داره؟ گفت به معنی گل یا گل سرخ هست. این سرکه وردا هم همین معنی رو داره. ایستگاه وردآورد مترو هم همین ورده. 

از فرهنگ‌لغت‌های زبان‌های باستانی کمک می‌گیریم. من یکی دو تاشو می‌شناسم. فرهنگ پهلوی مکنزی، فرهنگ اوستایی. از این فرهنگ‌ها زیاده.

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">