زنگ فارسی

لینک بالا برای دوستانی هست که وبلاگ دارن و می‌خوان مطالب رو دنبال کنن.

آخرین نظرات

واژه‌گزینی - ۱

شنبه, ۲۵ فروردين ۱۳۹۷، ۰۶:۴۱ ق.ظ

زمان پخش: ۸ آذر ۹۶

مهمان برنامه: دکتر علی مهرامی

لینک دانلود فایل صوتی برنامه با فرمت ogg هفت دقیقه، دو مگابایت

لینک دانلود ویدئوی برنامه (۷ دقیقه، ۱۴ مگابایت)

لینک دانلود از کانال تلگرام



موضوع گفت‌وگو، اختصارسازی در ساختن معادل برای اصطلاحات علمی هست. روش‌های دیگری جز اختصارسازی هم برای واژه‌گزینی وجود داره که در برنامه‌های بعد بررسی می‌شه. چند وقت پیش یه سخنرانی از کانال TED می‌دیدم که موضوعش دقیقاً همین بود. سخنرانی بسیار بامزه و جالبی بود. در این سخنرانی، لغت‌شناس، خانمِ ارین مک کین، مخاطبانش رو تشویق می‌کنه کلمه‌های جدید بسازن و چند روش مختلف برای ساخت لغت در زبان انگلیسی رو نشون میده؛ همین کاری که آقای مهرامی و ظریف و سایر اساتید تو برنامۀ صبح به خیر ایران انجام می‌دن. موضوع و محتوای هر دو برنامه (تِد و صبح به خیر ایران) مشابهه، ولی کشش و جلب و جذب مخاطبشون قابل مقایسه نیست. باید دو تا برنامه رو ببینید تا قضاوت کنید چی می‌گم. جای خالی یه همچین برنامه‌هایی برای زبان فارسی به‌شدت احساس میشه و ای کاش برنامه‌های ما هم به بامزگی و جذابیت تد بود. ببینید:

لینک دانلود از کنال تلگرام TED 

لینک دانلود مستقیم، شش دقیقه، ده مگابایت (به زبان انگلیسی با زیرنویس فارسی)

* * *

مجری: استاد ارجمند، جناب آقای دکتر علی مهرامی، پژوهشگر گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی. آقای دکتر خیلی خوش آمدید.

دکتر مهرامی: صبح به خیر می‌گویم خدمت شما، همکارانتان و بینندگان عزیز.

مجری: امروز جناب آقای دکتر لطف کردند و با ما همراه هستند. موضوع گفت‌وگوی ما «اختصارسازی» در واژه‌گزینی است.

دکتر مهرامی: من قبل از اینکه وارد اختصارسازی شوم، اطلاعات کلی در مورد واژه‌گزینی عرض می‌کنم. ما برای انتخاب واژه عوامل مختلفی را در نظر می‌گیریم. گاهی شکل، گاهی نقش، گاهی رنگ. همۀ این‌ها دست‌به‌دست هم می‌دهند تا ما بتوانیم واژه‌ای مناسب برای یک پدیده، مفهوم و یا وسیله انتخاب کنیم. نمونه‌هایی بدون توضیح عرض می‌کنم. مثل «آب‌سردکن»، مثل «پیشانی‌بند»، مثل «ناخن‌گیر»، «سرعت‌گیر» و چیزهایی از این قبیل. اما وقتی وارد حوزۀ علمی می‌شویم، باید واژه‌ای که انتخاب می‌کنیم کمی دقیق‌تر باشد، باید آینده را در نظر بگیریم. مثلاً حدود بیست‌وپنج، سی سال پیش وقتی software (نرم‌افزار) و hardware (سخت‌افزار) آمدند، اگر فکر می‌کردیم فقط همین دو تا هستند، خب اشتباه می‌کردیم. اما می‌دانیم که در حوزۀ علمی زبان زایاست. به‌مرور ما بدافزار، جاسوس‌افزار و درس‌افزار داشتیم. یکی از این شیوه‌ها برای واژه‌گزینی اختصارسازی است. ما به چند طریق اختصارسازی را انتخاب می‌کنیم. یک، برای اینکه بتوانیم از تکرار عبارات طولانی پرهیز کنیم. فرض بفرمایید هر دفعه که ما می‌خواهیم این لغت را به‌کار ببریم، بگوییم «سازمان پیمان آتلانتیک شمالی»؛ اما در انگلیسی گفته‌اند NATO (North Atlantic Treaty Organization). بنابراین وقتی می‌گوییم ناتو، همان عبارت «سازمان پیمان آتلانتیک شمالی» را به ذهن متبادر می‌کند.

مجری: در واژگان فارسی چگونه است؟

دکتر مهرامی: در واژگان فارسی هم به‌عنوان مثال ما «ناجا» را داریم؛ نیروی انتظامی جمهوری اسلامی. یکی از زیباترین اختصارسازی‌ها در زبان فارسی، «هما» است؛ هواپیمایی ملی ایران. خیلی زیبا ساخته شده است. ضمن اینکه «هما» از لحاظ لغوی خودش هم یک لغت است. مرغ سعادت، پرندۀ خوشبختی. ضمن اینکه مرغ سعادت، پرندۀ خوشبختی این مفهوم تلویحی را دارد که شما که با این هواپیما پرواز می‌کنید، امنیت پرواز دارد و خیالتان راحت باشد. نمونه‌های زیاد دیگری از این نوع داریم. من چند نمونه برایتان انتخاب کرده‌ام. «سمن» را فرهنگستان در مقابل NGO به‌کار برده است؛ سازمان‌های غیردولتی یا مردم‌نهاد. سمن هم لغت خوبی است، هم آوای زیبایی دارد. اما در اختصارات ما گاهی وقت‌ها بخشی از کلمه را می‌گوییم و بخشی را نمی‌گوییم. مثلاً به جای «سانتی‌متر» می‌گوییم «سانت»؛ می‌گوییم «دستی» را کشیدم، یعنی «ترمز دستی» را کشیدم. گاهی اختصارسازی نوعی ادغام است. از «سرکه» و «انگبین»، «سکنجبین» می‌سازیم؛ و یا چیزهایی از این نوع. من امروز می‌خواهم برای حسن ختام دو واژۀ اختصاری را خدمتتان معرفی کنم. در انگلیسی ما اختصاری داریم: UAV (ترجمۀ تحت‌اللفظی: وسیلۀ نقلیۀ هوایی بدون سرنشین). گروه علوم نظامی فرهنگستان در برابر این ابتدا صورت کامل را ساخت: «پرندۀ هدایت‌پذیر از دور» یا «پهپاد». این سؤال خیلی از مردم است. زنگ می‌زنند فرهنگستان و یک عده به‌اشتباه فکر می‌کنند این باید «پهباد» باشد، چون وسیلۀ هوایی است و فکر می‌کنند با استفاده از انرژی باد است. اما صورت درستش «پهپاد» است. شبیه این را دوباره در علوم نظامی داریم: UUV (ترجمۀ تحت‌اللفظی: وسیلۀ نقلیۀ زیر آبی بدون سرنشین). در برابر این هم «شناور هدایت‌پذیر از دور» یا «شهپاد» را ساخته‌اند.

مجری: به‌عبارتی واژگان بیگانه را به واژگان اصیل با فرهنگ خودمان، با تاریخ پرافتخار ایران‌زمین خودمان تبدیل کرده‌ایم.

۹۷/۰۱/۲۵

نظرات  (۱۲)

۲۵ فروردين ۹۷ ، ۰۶:۴۳ گرافیست ارشد
به به ، بسیار عالی استاد ، شما خودتون تو فرهنگستان زبان و ادب فارسی مشغول به کار هستید ؟؟
سپاس ...
پاسخ:
استاد؟!!!
من یک عدد جوجه دانشجوام

کار نه؛ مشغول تحصیل بودم اونجا.
ورودی 94 ارشد فرهنگستانم :)
۲۵ فروردين ۹۷ ، ۰۸:۳۶ گرافیست ارشد
آهان احسنت ، اتفاقا من هم خیلی علاقه دارن به ادبیات فارسی .
استاد شما تلگرام دارید ؟؟
راستی دوست داشتید وبلاگ ما رو هم دنبال کنید .
پاسخ:
:) پس امیدوارم از مطالب این وبلاگ لذت ببرید.
بله، دارم. اما شخصی و خصوصی است.
:)
۲۵ فروردين ۹۷ ، ۰۹:۵۰ سید رمضان حسینی
چقدر موضوع جذابی بود و چقدر کوتاه!
چرا این‌قدر از بقیه کوتاه‌تر بود؟
کاش بیشتر مثال می‌زدن.
پاسخ:
بله کوتاه بود. تازه فقط دو بار دکتر مهرامی اومدن و دو تا برنامهٔ شش هفت دقیقه‌ای واقعا کمه. البته راجع به این موضوع دکتر ظریف هم صحبت خواهند خواهند کرد.
سلاام.
عیدی دلچسپی بود این برنامه که نشرش دادین:))
من کلاا به دنبال همین موضوع بودم که معنی مخفف شده ها مثلا همین پهپاد چیه و از کجا اومدن
و کلاا با دیدن این سری برنامه ها کلی دربارشون بلد میشم یعنی کلی شادی براام:))
پاسخ:
سلام
عید مبعث شما هم مبارک باشه :)
به این بحث، اختصارسازی میگن. اگه مثال‌های بیشتری بخواین از جزوه‌ی درس واژه‌سازی براتون میارم :) اونجا انقدر مثال دارم که تا آخر عمرتون شادی‌تون رو تضمین می‌کنه
خوب عکسش رو اگه زحمت نیست برام بگیرین و بفرستین تا در شادی غرق شوم:)))
پاسخ:
خوشبختانه من تمام جزواتم رو حتی جزوۀ آشنایی با زبان‌های باستانی رو با فونت میخی و پهلوی ساسانی و اشکانی تایپ کردم و نگران نباشید خلاصه. کافیه یه موضوع مشخصی رو بگید تا از جزوه کپی و در پاسخ کامنت شما پِیست کنم.
اینا برخی از روش‌های واژه‌سازی هستن:

✅ بریده‌سازی (Clipping)
فرایندی است که در آن یک واژه بدون تغییر مقوله‌ی دستوری یا معنی، کوتاه می‌شود.
در زبان انگلیسی، سه نوع clipping وجود دارد:
1- باقی ماندن بخش آغازین:jumbo  از jumbo jet و mic از microphone باقی مانده‌است.
2- باقی ماندن بخش میانی: 
jam از pyjamas (پاجامه‌ی فارسی) گرفته شده و سپس s جمع اضافه شده‌است (jams).
3- باقی ماندن بخش پایانی: لوئید از سلولوئید (celluloid)
در زبان فارسی عموماً بخش آغازی باقی می‌ماند: آزمایشگاه، آز، صحیح، صح، ترافیک، تراف، افتضاح، افتض («تراف» و «افتض» کاربرد عامیانه دارند و رسمی نیستند؛ اما «صح» کاربرد رسمی دارد.)
مثال برای بخش پایانی: «یل» از «تحویل» در حوزه‌ی نجوم برای تحویل سال به‌کارمی‌رود.
✅ آمیزه‌سازی (Blending)
واژه‌های دووجهی، دوگانه یا ذووجهین (Portmanteau): واژه‌هایی که عمدتاً از بخش آغازین یک واژه و بخش پایانی یک واژه‌ی دیگر یا به صورت کلی، از ادغام دو واژه ساخته شده باشد.
- مه‎دود (smoke+fog) = smog
- motel (motor+hotel) (هتلی است که بتوان با ماشین وارد آن شد و پارکینگ نزدیک هر واحد است)
- botel (boat+hotel) (قایق هتلی)
- brunch (breakfast+lunch)
- liger (lion+tiger) نام حیوانی که حاصل جفت‌گیری ببر و شیر است.
- stagflation (stagnation+ inflation) به معنای رکود-تورم است. 
(این کلمه، در انگلیسی کلمه‌ی زشتی محسوب می‌شود؛ اما به‌کارمی‌رود.)
✅ دو نوع آمیزه‌سازی در فارسی وجود دارد:
1- قدیم: سپیدار (سپید + دار)، داور (دادور)، یگان (یک‌گان، به قیاس دهگان و صدگان)، سوزیان (سود+زیان)، ناخدا (ناوخدا)، قلیاب (قلیا + آب)، برادندر (برادراندر)
2- جدید: رزمایش (رزم+آزمایش)، خرمالو (خرما+آلو)، خرماس (خرما+ماست)، ویرالیف (ویرایش+تالیف)، هوانیروز (هواپیمایی نیروی زمینی)، خصولتی (خصوصی+دولتی)، آشغالانس (ماشین آشغال‌بر آمبولانسی)، فلاسیس (فلافل+سوسیس)، ضابلو (ضایع+تابلو)، صبخامه (صبحانه+خامه)، اقتصاسی (اقتصادی+سیاسی)، قربوسِت (قربونت+بوس)
- فرایند حذف همراه با ادغام: نستعلیق (نسخ + تعلیق)
- لک: برخی معتقدند قوم لک، آمیزه‌ای از لر و کرد است. سرواژه‌سازی است.
در مورد قدیمی‌ها نمی‌دانیم کدام یک از این فرایندها آگاهانه صورت گرفته‌اند و کدام یک ناآگاهانه. 
اما جدیدها، همه‌شان آگاهانه‌اند.
✅ سرواژه‌سازی (Acronym)
از کنار هم گذاشتن حروف آغازین واژه‌های یک عبارت، به دست می‌آید و حتماً باید شبیه واژه باشد. 
برخی معتقدند سرواژه‌سازی (acronym) یکی از روش‌های اختصارسازی است.
✅ سرواژه‌های زبان انگلیسی:
«SALT»: Strategic Arms Limitation Talks گفت‌وگوهای محدودسازی سلاح‌های راهبردی
در فارسی «مرامت» می‌گویند (مذاکرات راهبردی محدودسازی تسلیحات).
«REM»: Rapid eye movement یکی از مراحل خواب است.
«BASIC» Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code
«LASER» Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation 
به معنی «تقویت نور به روش گسیل القایی تابش» است.
- «VAT»: Value Added Tax مالیات ارزش افزوده، سرواژه نیست. اختصار است.
- HIV (human immunodeficiency virus) ویروس نقص ایمنی انسانی، اختصار است.
- «ک.م.م»، «ب.م.م» و «ش.م.ر» شبیه واژه نیستند و فرایند ساخت‌شان سرواژه‌سازی نیست. اختصار است.
- «پهباد» پرنده‌ی هدایت‌پذیر از راه دور، در انگلیسی UAV:Unmanned Aerial Vehicle گفته می‌شود.
✅ سرواژه‌های زبان فارسی:
سیبا (سامانه‌ی یکپارچه‌ی بانکی)، نزاجا، نداجا، نهاجا (نیروی زمینی/دریایی/هوایی جمهوری اسلامی ایران)، ساصد (سازمان صنایع دفاع)، هما (هواپیمایی ملی ایران)، شابک (شماره‌ی استاندارد بین‌المللی کتاب)، محک (مؤسسه‌ی حمایت از کودکان مبتلا به سرطان)، مگ (معتادان گمنام)، لگام (لغو گام‌به‌گام اعدام)، برجام (برنامه جامع اقدام مشترک)، لجمن (لبه‌ی جلوی منطقه‌ی نبرد)، مراتو (مرکز آموزش توپخانه)، مراپش (مرکز آموزش پشتیبانی)، ساف (سازمان آزادی‌بخش فلسطین)، واکا (ویروس انسانی کمبود ایمنی).
✅ واژه‌بافی Word manufacture
ساختن واژه‌ای که سابقه‌ای در زبان نداشته باشد.
- مانند داف (این کلمه در اصل کلیمی است)، آکبند، 
- واژه‌های جعلی اغلب نام تجاری هستند. مانند Kodak، پارچه‌های داکرون، تترون، ریون از صنایع نساجی
- از کتاب «زبان مخفی» دکتر مهدی سمایی: آنگول (عوضی)، پکول (بی‌عرضه)، تاپاله (هالو)، اِلیچ (حشیش)، چِت (گیج)، خفن، گاگول و...

یعنی این هایی که تو تایپ می کنی برنامه ای در حد ٦-٧ دقیقه اونم هفته ای یک بار؟
کمه که! بگین تایمش رو بیشتر کنن!
پاسخ:
:)) اینجوری که من بیچاره میشم :))) هر هفت دقیقه هفتاد دقیقه طول می‌کشه نوشتنش. نه که سرعتم کند باشه، ولی خب یه وقتایی باید برم املای واژه یا معنیشو چک کنم یا با شعر اصلی تطابق بدم و تهش ویرایش کنم و یه دور دیگه بخونم و گوش بدم و از این کارا

ولی آره واقعا خدایی وقت برنامه کمه. کلا هفته‌ای سه بار برنامه دارن. ولی چون پنج شش تا استاد هستن به هر کدوم دو هفته یه بار نوبت می‌رسه. اونم در حد شش هفت دقیقه :(
این دو تا اخری و با دو نوع آمیزه سازی در فارسی رو بیشتر دوست دارم، زحمت این سه تا رو می کشی؟:)
پاسخ:
خدا رو شکر که خوشتون اومده. 
پس این مقاله رو بخونید
ولی پیشنهاد می‌کنم این چند روز برنامه‌ها رو ببینید، بعد. الان یهو این حجم از اطلاعات ممکنه ذهنتون رو خسته کنه

چشمم:))
پاسخ:
چشمتون بی‌بلا و پرنور
این خارجی ها با زبان انگلیسی تو درس ما آی تی و کامپیوتر این قدر اختصارسازی رو خیلی خوب با سه حرف انجام دادند که آدم می مونه
در فارسی  اختصارسازی شون خیلی طولانی نیست مثل ناجا؟
پاسخ:
خارجی‌ها هم طولانی می‌سازن. مثل ایدز و لیزر و ناتو. 
LASER: Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation 
بستگی داره چی رو بخواین کوتاه کنن
اینا مخفف یه عبارتن و ما بخوایم معادل درست کنیم براشون، معمولا باید به همون تعداد کلماتش حرف رو کنار هم بذاریم
مثال کوتاه هم داریم ما. مثل رجا (راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران) و هما (هواپیمایی ملی ایران) و گاج (گروه اموزشی جوکار)
بسیار آموزنده بود. واژه ی «سمن» چه دلپذیره ،دیگر هرگز« NGO » نخواهم گفت. همین جا بگویم که من در هیچ سمنی عضویت ندارم. (اولین استفاده )
تد میگه که همه افراد میتونن واژه بسازن ، این جوری بل بشو نمیشه؟

صنعت پر از اختصار هست.
بسیاری هم اکنون هم در صنعت  از واژه های بیگانه خصوصا انگلیسی چه کامل و چه به اختصار استفاده می‌کنند،به طوری که آدم پشیمون می شه که چرا تو دفتر گزارش فارسی نوشته است. چون به هیچ روی منظوری را که باید برسونیم را با فارسی نمی تونیم برسونیم به همکارمون.
مثلا : لول سویچ کاندنسیت سیستم کلوز درین  آلارم می دهد.( ابزار  مربوط به هشدار میزان سطح مایع چگال شده در دستگاه  تخلیه ی بسته هشدار میدهد)  اصلا نتونستم معادل سازی کنم  :| 
به نظر شما آیا باید بین صنعت و نوشتار و گفتار عام تفاوت بگذاریم  جهت استفاده از  واژه های جدید؟
سپاس  از به اشتراک گذاری اطلاعاتتون.

پاسخ:
من چون یه دوستی به اسم سمن دارم، یه کم طول می‌کشه برام تا این سمن رو با اون سمن تفکیک کنم تو ذهنم :)) ولی انصافاً کلمۀ قشنگیه.

همه می‌تونن واژه بسازن. اصلاً واژه‌سازی کارِ اهل زبان و کاربر زبانه. یه تعدادی از واژه‌ها چون تخصصیه، اونا رو باید متخصص‌ها روش کار کنن که دقیق باشه. ولی به هر حال متخصص‌ها هم از مردمن.

صنایعی که سرعت و زمان براشون مطرحه، اختصارسازی توشون بیشتره تا تفهیم و تفاهمشون سریع‌تر صورت بگیره

:))) من پارسال داشتم یه تحقیقی می‌کردم راجع به همین موضوع و کلی داده جمع کرده بودم از صنایع مختلف مخصوصاً از حوزۀ پزشکی که چقدر تو حرف زدن‌های عادیشون کلمات انگلیسی به‌کار می‌برن.
خیلیاشون می‌گفتن اگه معادل‌های خوبی باشه استفاده می‌کنن. به نظر منم میشه هم در گفتار هم در نوشتار از معادل‌ها استفاده کرد. با تأکید بر اینکه معادل‌ها خوب باشه. مثلاً من یه جایی تو پایان‌نامه‌م از لفظ مدل‌سازی استفاده کرده بودم و بهم گفتن به جاش بنویس الگوسازی. واقعاً منظورم الگوسازی نیست. شاید اونایی که مهندسی خوندن بهتر درک کنن چی می‌گم. مدل‌سازی، مدل‌سازیه و با الگوسازی فرق داره. الگو بار معنایی دیگه‌ای داره و واقعاً نتونستم با این معادل کنار بیام چون منظورمو نمی‌رسوند و کلاً حذفش کردم این بخشو از کارم.
بابت معرفی سخنرانی تد ممنون. تکمله خوبی بود.
تا حالا قربوسمون رفتن ولی ضابلو را نشنیده بودم:-)
میتونی  امیزه سازی درسهای مهندسی برق و زبانشناسی را  بگی؟ این ترکیبهایی که اینجا گفتی برام جالب بود. 
پاسخ:
:) خواهش می‌کنم
اختصازسازی چند تا روش داره:
تک‌حرفی
چندحرفی
ترخیم
فشرده‌سازی
آمیزه‌سازی
سرواژه‌سازی
برای آمیزه‌سازی توی زبان فارسی مثال‌های زیادی نداریم. تو همه‌ی کتابا این مثال‌ها رو می‌زنن معمولاً: نستعلیق (نسخ + تعلیق)، سپیدار (سپید +دار)، داور (داد + ور)، مشانیر (مشاور نیرو)، هوانیروز (هواپیمایی نیروی زمینی)، توانیر (تولید و انتقال نیرو)، رزمایش (رزم + آزمایش) و یه چند تای دیگه که توی گفتار و محاوره به‌کار میره. مثل ضابلو (ضایع و تابلو)، آشغالانس (آشغال + آمبولانس)

روش ترخیم، مثل آز و صح و نک و الخ و قس

توی زبان علم و واژه‌های تخصصی سرواژه‌سازی مرسوم‌تره تا اینا.
سرواژه‌هایی مثل کی‌وی‌ال و کی‌سی‌ال توی برق (البته معادل فارسی ندارن اینا و بخوایم فارسی بگیم باید قانون جریان و ولتاژ کرشهف بگیم)، پهپاد، واکا (ویروس انسانی کمبود ایمنی معادل با اچ‌آی‌وی) و کلی مثال دیگه. اینا مثال‌هاش خیلی بیشتره
منظورم چیز دیگه ای بود مثل الکمغ که ارادت خاصی هم بهش داری:-) اختصاری گفتن درس هایی که گذروندی
پاسخ:
:))) آره. اونا که زیادن. تقریبا برای همه‌ی درسا یه همچین اسم‌هایی داشتیم
انقل برای درس انقلاب اسلامی
سیسمخ برای سیستم‌های مخابراتی
ریضمو برای ریاضی مهندسی
الکمغ برای الکترومغناطیس
الک دو، الک سه برای الکترونیک دو و سه
دیگه؟
بذارم فکر کنم ببینم دیگه چه واحدایی داشتم
مدارمخ برای مدارهای مخابراتی
بیوالک برای بیوالکترونیک
آنال برای مدار آنالوگ
دیف برای دیفرانسیل
زبان تخص برای زبان تخصصی
کده به جای دانشکده
ابنس به جای ساختمان ابن سینا
برای اساتیدمون هم از این اختصارات داشتیم که جهت حفظ اندک آبروی خودم بی‌خیال میشم و مثال نمی‌زنم :))))
فقط دکتر شهشهانی رو میگم که شَه‌شَه می‌گفتیم :))))

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">