زنگ فارسی

لینک بالا برای دوستانی هست که وبلاگ دارن و می‌خوان مطالب رو دنبال کنن.

آخرین نظرات

واژه‌شناسی - ۱۹

چهارشنبه, ۳۱ مرداد ۱۳۹۷، ۰۵:۲۰ ق.ظ

زمان پخش: ۲۰ تیر ۹۷

مهمان برنامه: دکتر علی شیوا

لینک دانلود فایل صوتی برنامه با فرمت ogg، نه دقیقه، سه مگابایت

لینک دانلود ویدئوی برنامه از کانال تلگرام - ۱۹ مگابایت



دکتر شیوا: دو هفتۀ گذشته سخن ما دربارۀ واژه‌شناسی نام‌های پرندگانی بود که نامشان از صدای طبیعی‌شان ساخته شده بود. به سخن دیگر و به اصطلاح زبان‌شناسی نامشان نام‌آوا بود. از کاکایی و لک‌لک و هدهد و کلاغ و جوجه و غاز و قو گفتیم و به جغد رسیدیم. دیدیم که جغد در فارسی کهن بوم، بوف یا کوف نامیده می‌شده که این هر سه نام‌آوا هستند. یعنی از صدای طبیعی جغد ساخته شده‌اند. و باز افزودیم که جغد در فرهنگ ایرانی معمولاً نماد نحوست، بدیمنی، بدشگونی و ویرانی است. اما در ایران باستان و فرهنگ یونان و روم به‌عکس، نماد خردورزی و خوش‌اقبالی بوده است. کوچکترین نوع جغد را هم دیدیم که مرغ حق نامیده می‌شود. مرغ حق در حقیقیت نوعی نام‌گذاری مثبت با جنبۀ معنوی است. یعنی صدای هوهوی شبانۀ جغد به‌نوعی تداعیگر و یادآور راز و نیاز عارفانه است. سید محمدحسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار، شاعر بلندآوازۀ معاصر ما در بیتی از همین مرغ حق به مرغ یاحق تعبیر کرده است و گفته است «ز نوای مرغ یاحق بشنو که در دل شب، غم دل به دوست گفتن چه خوش است شهریارا».

تصویر نخست پرنده‌ایست که نامی با منشأ نام‌آوایی دارد. این پرنده که کمی بزرگتر از گنجشک است، نخودی‌رنگ و سبک‌جثه است و با تاجی که بر فراز سر دارد شناخته می‌شود پرندۀ «چکاوک کاکلی» نام دارد. چکاوک نام‌آواست؛ یعنی برگرفته از صدای این پرنده است که در بیابان‌ها، کشتزارها و علفزارها زندگی می‌کند و در فارسی کهن «ژوله» نامیده می‌شده‌است. نام دیگر چکاوک ژوله بوده است. از میان دستگاه‌های هفتگانۀ موسیقی سنتی ایران دستگاهی به نام همایون داریم که یکی از گوشه‌ها یا نغمه‌های این دستگاه هم چکاوک نامیده شده به‌سبب خوش‌آوازی این پرندۀ زیبا.

تصویر دوم، پرنده‌ایست که با دم بلندش شناخته می‌شود و به هنگام رسیدن فرارسیدن بهار صدایی شبیه کوکو سرمی‌دهد و نامش هم طبعاً «کوکو» است. ناگفته پیداست که کوکو هم نام‌آواست. البته باید دانست که صدای «فاخته» هم که از خانوادۀ کبوتریان است و نام دیگری برای کبوتر کوهپایه یا کبوتر جنگلی به‌شمار می‌رود، آن هم کوکو است. به همین دلیل گاهی کوکو و فاخته به‌اشتباه باهم یکی انگاشته شده‌اند. اما باید دانست که از لحاظ پرنده‌شناسی در دو دسته جای می‌گیرند.

پرندۀ بعدی پرنده‌ای با منقار کوچک، ضخیم، خمیده و بال‌های کوتاه و صدای بلند است که «بلدرچین» نام دارد. بلدرچین ۱۷ سانتی‌متر بیشتر طول ندارد و بیشتر از اینکه در طبیعت دیده شود، صدایش شنیده می‌شود. بلدرچین را که واژه‌ای ترکی است در فارسی «کَرَک» یا «بَدبَده» می‌گفتند. بدبده هم همچنان که روشن است صداست. یعنی تقلیدی از صدای این پرنده که برای نام‌گذاری آن استفاده شده است. 

تصویر بعدی پرندۀ مهاجری است که با بدن سیاه و سفید و جلای بنفش و دم دوشاخه‌ای که دارد نویدبخش فرارسیدن بهار است و «پرستو» نام دارد. پرستو احتمالاً از ریشۀ پریدن باشد. چراکه در فارسی میانه پریدن را به‌صورت پریستن هم تلفظ می‌کردند. بنابراین پرستو معنایی همانند پرنده باید داشته باشد.

مجری: گاهی اوقات واژگان عشق و عاشقی را هم هم‌سنگ با پرستو به‌کار می‌برند. دلیل خاصی دارد؟

دکتر شیوا: این علاقۀ ویژه‌ای که پرستو به جفت خود دارد و همکاری که پرستو با جفت خود در بنای آشیانه‌های گلی می‌کند این تصور را ایجاد کرده است. نام دیگر پرستو «چلچله» است. ناگفته پیداست که چلچله نام‌آواست. یعنی صدای این پرنده سبب نام‌گذاری شده است.

پرندۀ بعدی از خانوادۀ مرغ میناست. به مرغ مینا یا مرغ مقلد در هفته‌های پیشین پرداختیم. اما این پرنده پرندۀ اجتماعی و پرسروصداست که اغلب صدای پرندگان دیگر را تقلید می‌کند. در دسته‌های بزرگ دیده می‌شود و پر و بال سبز سیاه شفاف با خال‌های کوچک سفید دارد و همچنان که گفتیم خویشاوند با مرغ میناست و «سار» نامیده می‌شود. سار هم نام‌آوا به‌شمار می‌آید. رودکی سمرقندی، پدر شعر فارسی در بیتی این گونه توصیف می‌کند که «بلبل همی بخوانَد در شاخسار بید، سار از درخت سرو مر او را شده مجیب». بلبل بر روی بید آواز سر داده و بر درخت سرو، سار هم جواب‌گوی اوست در طبیعت.

پرندۀ پایانی خویشاوند کبوتر است و شبیه به کبک. یکی از زیباترین، خوش‌رنگ‌ترین و خوش‌ترکیب‌ترین پرندگان خاورمیانه به‌شمار می‌آید و چنانکه تصویرش را بینندگان ارجمند می‌بینند «باقرقره» یا «کوکر» نام دارد. هر دوی این‌ها هم نام‌آوا هستند. یعنی صدای طبیعی پرنده را در نام‌گذاری تقلید کرده‌اند. زیستگاه باقرقره عمدتاً در مناطق خشک و بیابانی است و این پرندگان به‌صورت گروهی مسافت زیادی را می‌پیمایند تا به منبع آب دست پیدا کنند.

در بررسی نام‌آواهای پرندگان که تاکنون انجام گرفت اگر بینندگان باریک شوند و دقت کنند خواهند دید که در نمونه‌هایی مانند کاکایی، لک‌لک، هدهد، چلچله، کوکو، باقرقره و همین بدبده در حقیقت واژه و ساختمان واژه دوبخشی است. یعنی تکرار می‌شود. علت این است که در طبیعت این پرندگان صدای خودشان را مرتب تکرار می‌کنند و بازتاب این تکرار در ساختار واژه هم به چشم می‌خورد. یعنی گاهی اوقات نام‌آواها تکراری هستند و دارای بخش‌های تکرارشونده.

۹۷/۰۵/۳۱

نظرات  (۷)

بخش‌هایی از این نظر که با * مشخص شده، توسط مدیر سایت حذف شده است
آقا تو رو خدا به گوش این حداد عادل و فرهنگستان خراب شده برسونید که این همسان سازی های ******* رو تو علوم تخصصی ***** نکنن. من **** تو اول و آخر زبان فارسی اصلاً. مجبورین برای همه چی معادل فارسی از ****** در بیارید؟ *** **** تو کتابای درسی بابا، جمع کنید.
پاسخ:
سلام :)
پاسخ نقد و سؤالتون تو این فایل صوتیه. امیدوارم مفید واقع بشه

http://s9.picofile.com/d/8289711900/386c1a39-6d34-478a-a836-aa30385e2701/95_12_17.mp3
یادمه در مورد پرستو دوران دبستان در کتاب فارسی‌مان درسی داشتیم و از فداکاری این پرنده هنگام آتش‌سوزی لانه‌اش و نجات جوجه‌اش گفته بود.اضافه کنم که طولانی‌ترین مسیر کوچ مربوط به نوعی پرستو هست که از قطب جنوب می‌ره قطب شمال و برعکس .حساب کنید از شمال کره زمین به جنوب کره!
زمستون چند سال پیش هم یک  جغد کوچیک از شدت سرما غش کرده بود آوردیمش خونه  تا بهار نگه‌اش داشتیم بعد آزادی.بهش گوشت و همبرگر می‌دادیم .
پاسخ:
مباخث و مطالب کتاب فارسی‌مون جز تصمیم کبری و حسنکش، یادم نیست ولی یه چیزایی تو گوشه‌موشه‌های ذهنم هست راجع به پرستو
یه پرنده هم هست خیلی عاشق جفتشه. فکر کنم همین پرستو بود.

جغده وقتی نگاتون می‌کرد خیلی دقت می‌کرد؟ :)))
من تا حالا جغد راست‌راستکی ندیدم :(
سلاام:))
 یه نطریه دارم: اگر هنگام معرفی پرنده ها، عکسشون باشه، جذابیت متن بیشتر میشه:))
ولی من هر وقت اسم پرستو رو می شنوم از خود بیخود شده و به فاز عاشقی می روم:))
مرغ مینا هم مرغ جالبیه؛ یه موزیک پیشش باشه؛ دو صدا می شنوی؛ یکی خواننده و یکی
مقلدش مرغ میناا:))
من عاشق کبوترمم:)))
پاسخ:
سلام
من برنامه‌های صبح به خیر ایران رو تایپ کردم و اون برنامه تلویزیونیه. ینی رادیو نیست و قابل مشاهده است. عکسای پرندگان رو دکتر شیوا هنگام توضیح نشون میده‌. برنامه‌ها رو می‌تونید از کانال دانلود کنید. دوستان گفتن چون حجم برنامه‌ها زیاده به فایل صوتی تبدیلش کنم که یه مگ دو مگ باشه و من لینک هر دو رو ابتدای هر پست می‌ذارم.
آره، ولی گولش می‌زدم.طعمه روبروش قرار می‌دادم وبا دست دیگه یواشکی نازش می‌کردم.
چیزی شبیه این عکس :

http://s8.picofile.com/file/8335219126/Super_cute_pictures_of_owls_irannaz_com_13.jpg

ولی رنگش قهوه‌ای تر بود.
اون وقت‌ها باغ سیب بزرگی حومه شهر بود که روباه،شغال ،جغد و...داشت.متاسفانه همه  خشکیدن.
پاسخ:
جغدا گول نمی‌خورنا :))) اون خودش می‌دونست می‌خواین نازش کنین ولی به روش نمی‌آورد
این رو که گفتین میدونستم، من هم صبح ها بتونم؛ برنامه صبح بخیر ایران و بخش فرهنگستان را می بینم و از این قسمتش خوشم میاد و دم تهیه کنندش گرم!
ولی شما میتونین از پخش فیلم عکس بگیرین و اون رو مربوط به هر متن نشان دهید؛ بعضی مردم
اهل فیلم و صوت دانلود کردن نیستند ولی میتونن با دیدن عکس ها به این موضوع جذب شوند
و بتونن گامی در یادگیری بهتر زبانشون بردارن:)
#میتونین حرفم رو نادیده بگیرید، و به نظر قبلی خود عمل کنید.
پاسخ:
این روزا چون درگیر پایان‌نامه‌م هستم خیلی فرصت نمی‌کنم، وگرنه آره حق با شماست. اینارم قبلا تایپ کردم و آپلود کردم و هر روز خودکار دارن منتشر میشن. تا هشت شهریور پست دارم و بعدش باید برگردید پستای قبلو دوره کنید :))
آهان؛ خوب ان شا الله به بهترین نحو ارئش کنین؛ ان شا الله در دوره جدید نوشتن هاتون با نوشته و عکس همراه است!
#دوست داشتم در این باره کمکتون کنم، ولی وقت آزادم خیلی کمه، بگونه ای که ممکنه هفته ای سه بار بیام بلاگ!
پاسخ:
همین سه بار هم غنیمته :)
راست می‌گین، آخه چشاشو می‌بست .خیلی باهوشن و مراقب.طعمه رو همچنان با منقار نگه می‌داشت،انتهای کار  قورتش می‌داد.چنگالای تیزی هم داشت.

پاسخ:
البته ناگفته نماند که من از این جوجه رنگیا هم می‌ترسم چه رسد به جغد :))

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">